www.evrytan.gr
       "Ευρυτανικές Σελίδες", με τη συμβολή του "Πολιτιστικού Συλλόγου Καρπενησίου"       
          

Αν και υπάρχουν αρκετά ιστορικά στοιχεία για τη θρησκεία και την οργάνωση της λατρείας κατά την αρχαιότητα στο χώρο της Ευρυτανίας, λείπουν ωστόσο τα αξιόλογα λατρευτικά μνημεία, που μεταφέρουν αμεσότερα στο παρελθόν.
Από τα ελάχιστα όμως ευρήματα (ερείπια, νομίσματα κλπ.), αλλά κυρίως από τις γραπτές μαρτυρίες, προκύπτει ότι οι αρχαίοι κάτοικοι της Ευρυτανίας ήταν πιστοί στο Δωδεκάθεο του Ολύμπου. Όπως οι άλλοι Αιτωλοί, λάτρευαν ιδιαίτερα το Δία, την Αθηνά, τον Υπαταίο Απόλλωνα, τον Ασκληπιό, τη θεά του κυνηγιού Αρτέμη την Αγροτέρα και ιδιαίτερα τον Διόνυσο. Σημαντικό τεκμήριο για τη λατρεία του Διονύσου στην Ευρυτανία θεωρείται το μικρό χάλκινο άγαλμα του θεού, που βρέθηκε στην περιοχή Γλά της Χόχλιας και φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Η λατρεία του Διονύσου, του θεού του κρασιού και γενικότερα της γονιμότητας και της βλάστησης, έξω από τα δημητριακά που προστατεύονταν από τη Δήμητρα, είχε πολύ γρήγορα εξαπλωθεί στην Αιτωλία. Ήταν ο θεός που μύησε τον βασιλέα της Καλυδώνος, τον Οίνέα, στην καλλιέργεια της αμπέλου και τη χρήση του κρασιού. Τον Καλυδώνιο Διόνυσο λάτρευαν και οι Ευρυτάνες ως Αιτωλοί, έχοντας προφανώς και ιερό του θεού στην επικράτειά τους. Επίσης ο Διόνυσος παριστάνεται ως γενειοφόρος και σε σφραγίδες του Καλλίου.
Εκτός από τις θεότητες οι αρχαίοι κάτοικοι της περιοχής, λάτρευαν πολλούς ήρωες-ημίθεους όπως ο Ηρακλής, ο Αχελώος, ο Σπερχειός και ο πολυμήχανος μυθικός ήρωας Οδυσσέας. [Η διάδοση της λατρείας του ομηρικού ήρωα Οδυσσέα στους Ευρυτάνες πιθανόν να σχετιζόταν με το σύστημα των ποιμενικών τους  μετακινήσεων. Αδήριτοι βιοκλιματικοί νόμοι υποχρέωναν τους ποιμένες σε εποχικές μεταφορές των κοπαδιών τους. Η πεδινή Αιτωλία, καθώς και η Θεσσαλία, υπήρξαν πάντοτε οι χώροι υποδοχής της ορεινής κτηνοτροφίας, με την έννοια της εποχικής μετακίνησης. Στα χειμαδιά οι ποιμένες, όπως και στους νεότερους χρόνους, δεν μετέφεραν μόνον τα κοπάδια τους. Ήταν παράλληλα φορείς και δέκτες ηθών, εθίμων, θεσμών, παραδόσεων και λατρευτικών δοξασιών. Ακόμα και ανταλλαγές προϊόντων πραγματοποιούσαν κατά τις μετακινήσεις τους. Με τον τρόπο αυτό, κατά την κάθοδο κι εγκατάσταση των ελληνικών φυλών στους χώρους της Αιτωλίας, η λατρεία του Οδυσσέα ίσως να μεταφέρθηκε από την Ήπειρο στη χώρα των Ευρυτάνων. Παρόλα αυτά δεν θα μπορούσε κανείς ν' αποκλείσει την περίπτωση να δημιουργήθηκε από τους Ευρυτάνες η λατρεία του Οδυσσέα και σε τοπικό επίπεδο. Οι παραδόσεις για τον Οδυσσέα, καθώς και για τον Θόαντα, που ηγήθηκε των Αιτωλών στον Τρωικό πόλεμο με σαράντα καράβια, διατηρούνταν όχι μόνο στην Αιτωλία, αλλά και στις γειτονικές λοκρικές πόλεις. Οι Ηρακλείδες, απόγονοι του Ηρακλή, ήταν συγγενείς με τους Αιτωλούς βασιλείς όχι μόνον από αρρενογονικής αλλά και θηλυγονικής πλευράς. Οι μητέρες τους ήταν αδελφές του Θόαντα, πεθερού του Οδυσσέα. Η τοποθεσία του οδυσσειακού Μαντείου στην Ευρυτανία, όπως και η θέση της Οιχαλίας, δεν είναι εξακριβωμένες]. Αναφέρεται ότι προς τιμήν του Οδυσσέα δημιούργησαν Μαντείο, όπου λάτρεψαν τις ικανότητες και τα κατορθώματά του ομηρικού ήρωα, με πιθανή θέση του τη σπηλιά της "Αποκλείστρας", που βρίσκεται κοντά στο χωριό Καστανιά στον Προυσό (ή στη Μαύρη Σπηλιά Προυσού)... [Η "Αποκλείστρα", είναι ένα τρομακτικό βάραθρο στα όρια των επαρχιών Αποκούρου (δυτικά), Κραβάρων (νότια) και Καρπενησίου (Β.Α.). Έχει βάθος 50 μ., πλάτος 25 και ύψους 100. Άλλοι πάλι ταυτίζουν την τοποθεσία με το "Ιερόν του Ηρακλέους". Η "Αποκλείστρα" υπήρξε απόρθητο φυσικό φρούριο όχι μόνο κατά την αρχαιότητα, αλλά και μεταγενέστερα. Πάντως τα αρχαία ιερά ιδρύονταν κατά κανόνα σε ανάλογες υποβλητικές τοποθεσίες, με νερά και δάση. (Την παράδοση ακολούθησε αργότερα κι ο χριστιανισμός με τα μοναστήρια του). Πιθανόν οι Ευρυτάνες ποιμένες να επέλεξαν τον χώρο τούτο για να ιδρύσουν το "μαντείο του Οδυσσέα". Τα απότομα και κρημνώδη αυτά μέρη δεν επιλέχθηκαν τυχαία. Συνδέονταν με τη θρησκευτική αντίληψη ότι στις βαθιές χαράδρες υπήρχαν οι ιερές δίοδοι προς το κέντρο της γης. (Εκεί βρίσκονταν οι οπές, οι είσοδοι που επικοινωνούσαν με τη Μάνα Γη, τη μητέρα όλων. Από εκεί εξέρχονταν οι ιεροί ατμοί που βοηθούσαν τους μάντεις να ερμηνεύσουν την κρυφή σημασία των φαινομένων της φύσης. Ήταν ακόμα οι έξοδοι των νεκρών από τον Άδη στον Απάνω Κόσμο)].
Ο μύθος και η πραγματικότητα πάντα πλέκονταν σε ξεχωριστά κουβάρια στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων... Έτσι, ο ποταμός Αχελώος, πηγή ζωής για την ευρύτερη περιοχή, προσωποποιήθηκε εκείνα τα χρόνια και με τη μορφή βοδιού πάλεψε με τον ημίθεο Ηρακλή για τα μάτια της κόρης του βασιλιά των Αιτωλών Διηάνειρας...

Από το 312 μ.Χ. ("διάταγμα Μεδιολάνων") και ύστερα αρχίζει η διάδοση της χριστιανικής θρησκείας. Η νέα θρησκεία, που καλούσε τους "κοπιώντας" για να τους αναπάψει και να τους χαρίσει κάποια άλλη ζωή, αιώνιας ευτυχίας και γαλήνης, βρήκε άμεση την αποδοχή των Ευρυτάνων. Εδώ μάλλον μεταδόθηκε  από τη Νέα Πάτρα (Υπάτη), όπου ο συγγενής του Παύλου Ηρωδίωνας (ένας από τους 70 αποστόλους) και οι διαδοχοί του, ίδρυσαν την πρώτη χριστιανική εκκλησία. Επίσης, στη βόρεια Ευρυτανία όπου κατοικούσαν οι Δόλοπες, Αγραίοι και Απεραντοί, ο χριστιανισμός έρχεται από τη Θεσσαλία - μέσω Τρικάλων, όπου συναντάμε τον επίσκοπο Διόδωρο -, αλλά ο λόγος του Θεού φτάνει και από την Κόρινθο μέσω της Ναυπάκτου...
Από τότε η χριστιανική θρησκεία παίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή του τόπου, με την ονομαστή Επισκοπή "Λιτζάς και Αγράφων". [(Το Λιτζάς είναι σλάβικο και θα πει κεφαλή - κορυφή). Ο χρόνος της σύστασης της Επισκοπής "Λιτζάς ή Λιτσάς", καθώς συναντιέται η πρώτη επωνυμία της, δεν είναι εύκολο να καθορισθεί. Οπωσδήποτε συναντάμε σαν πρώτο επίσκοπο τον Αιμελιανό κατά τον 5ο μ.Χ. αιώνα. Την ονομασία "Λιτζάς", χωρίς το "και Αγράφων", βρίσκουμε για πρώτη φορά ανάμεσα στον 9ο και 10ο αιώνα με την υστερώτερη συμπλήρωση της με το "και Αγράφων", όταν φαίνεται συμπεριελήφθηκε σ’ αυτήν ολόκληρη η αγραφιώτικη περιοχή. Μόνιμη έδρα, από το 17ο αιώνα και ύστερα, είχε το Καρπενήσι, με υπαγωγή της στη Μητρόπολη της Λάρισας. Ο Π. Ι. Βασιλείου, στη μελέτη του "Η επισκοπή Λιτζάς και Αγράφων επί Τουρκοκρατίας κλπ.", έφερε στο φως της δημοσιότητας για πρώτη φορά, έναν επίσκοπο στη Βυζαντινή εποχή (490 μ.Χ.) (υπάρχει σε επιγραφή του Αγίου Λεωνίδη Κλαψιού) και από το 1518-1971 τριάντα επισκόπους και τέσσερες μητροπολίτες. Οι Ευρυτάνες στη Βυζαντινή εποχή έχουν να επιδείξουν λίγα αλλά σημαντικά χριστιανικά μνημεία, τα περισσότερα σήμερα καταστραμμένα και ανεξερεύνητα, με πιο αξιόλογο την παλαιοχριστιανική εκκλησία του Αγίου Λεωνίδη στο Κλαυσί. [Είναι "βασιλική" του 5ου μ.Χ. αι., είχε εξαίρετο ψηφιδωτό δάπεδο και αποκαλύφθηκε στα 1957-59]. Στη Βυζαντινή εποχή οι Ευρυτάνες είχαν προνόμια αυτονομίας, αυτοδιοίκησης και φορολογικής απαλλαγής, που συνεχίστηκαν και κατά την Τουρκοκρατία. [Αργότερα πολλά από τα κτήματα να δόθηκαν με "ομολογίες" στο μοναστήρι της Τατάρνας, με σκοπό να χαρακτηριστούν "βακούφικα", ώστε να απαλλαγούν του χαρατσιού. (Κυρίως στην περιοχή της Παλαιοκατούνας και των κοντινών Αγραφιώτικων χωριών)]. Εδώ πρέπει να αναφερθεί και μια πράξη που δείχνει την ιδιαίτερα βαθιά πίστη των κατοίκων της Ευρυτανίας στην Χριστιανική θρησκεία, κατά τη Βυζαντινή περίοδο: Πρόκειται για τη σφαγή των Έξαρχων του Πατριαρχείου της Πόλης, που έφτασαν στα Άγραφα για την κατάργηση της εικονολατρίας με εντολή του Κωνσταντίνου του Κοπρώνυμου, και τους οποίους οι Αγραφιώτες ανυπόταχτοι "θανάτω μαχαίρας παρέδωκαν". (Εκτιμάται ότι οι άρνησή τους να κατεβάσουν τότε τις εικόνες τους έδωσε σχετικό όνομα στην περιοχή).

Δεν υπάρχει εξέγερση, απελευθερωτικό κίνημα και επανάσταση, στα χρόνια της σκλαβιάς, χωρίς τη συμμετοχή της εκκλησίας. Σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα ιερωμένοι αναλαμβάνουν επαναστατικές πρωτοβουλίες και ηγούνται οι ίδιοι του αγώνα κατά των Τούρκων. Ιερωμένοι επαναστάτες πυρπολούν τις ψυχές των ραγιάδων, ορμούν αρματωμένοι πάνω στις ορδές των κατακτητών και θυσιάζονται για το Χριστό και το Γένος. Τούρκος και Γερμανός, βίοι παράλληλοι, κατακτητές κι’ οι δυο της πατρίδας μας, σκληροί και ανελέητοι.  
Οι Τούρκοι δεν κατόρθωσαν να υποτάξουν την δύσβατη ευρυτανική γη και υποχρεώνονται να ανανεώσουν τα προϋπάρχοντα από τους Βυζαντινούς προνόμια αυτονομίας και αυτοδιοίκησης από το τέλος του 15ου αιώνα και στη συνέχεια από την αρχή του 16ου, να υπογράψουν κυρίως με τους Αγραφιώτες τη γνωστή "συνθήκη του Τσαμασίου". Τα μοναστήρια γίνονται χάρη στην αξιέπαινη πρωτοβουλία και το ένθερμο ζήλο μεγάλων πνευματικών μορφών, ενάρετων και φωτισμένων πατριωτών, πρωτοπόρων κληρικών, χώροι που άναψαν και διατήρησαν άσβεστη τη βαθιά πίστη στα ιδεώδη του έθνους και την ανεκτίμητη αξία της ελευθερίας. Προετοίμασαν τον ελληνισμό για την εξέγερση κατά  των Τούρκων και το κυριότερο αποτέλεσαν σχολεία ανώτερης παιδείας δημιουργώντας δασκάλους με άρτια  για την εποχή τους μόρφωση, που μεταλαμπάδευσαν τα ελληνικά γράμματα σ' όλη την ελληνική επικράτεια. Οι Σχολές του Καρπενησίου, των Αγράφων, της Φουρνάς, που ήταν αληθινά πανεπιστήμια για την εποχή τους, με μεγάλους, άξιους και ενάρετους δασκάλους (Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός, Αναστάσιος ο Γόρδιος κ.ά.), είχαν μαθητές οι οποίοι αναδείχτηκαν σε ποικίλους κλάδους και διέπρεψαν ως πατριάρχες, μητροπολίτες, διδάσκαλοι ή διευθυντές μεγάλων Σχολών του εσωτερικού και του εξωτερικού, γιατροί κλπ. (Όλοι αυτοί, εκτός των ειδικών επαγγελμάτων τους αποτέλεσαν και σκαπανείς των ελληνικών γραμμάτων στα πέρατα του ελληνισμού και συντελεστές στην πνευματική ανάκαμψη της πατρίδας μας).
Από τους πιο αξιόλογους σε μόρφωση και δραστηριότητα επισκόπους "Λιτζάς και Αγράφων" ήταν ο Γιαννιώτης Νεκτάριος (1749-1766) με έδρα του το Καρπενήσι κι ο διάδοχος του Διονύσιος ο Λαρισαίος, που ανέλαβε το θρόνο το 1766 και τον κράτησε 27 χρόνια, ως το 1793, όταν, σε ηλικία 80 χρόνων παραιτήθηκε, με τον όρο να διαμένει στο "ησυχάζων". Τον διαδέχθηκε ο Δοσίθεος Παναγιωτίδης, που καταγόταν από τις Σοφάδες της Καρδίτσας, είχε παρακολουθήσει μαθήματα στη σχολή της Αγίας Τριάδας και του Καρπενησίου και χρημάτισε πρωτοσύγκελλος της επαρχίας. Στα δύσκολα εκείνα προεπαναστατικά χρόνια όπως και κατά τη διάρκεια της επανάστασης του '21 και μετέπειτα, ο Δοσίθεος απέδειξε υπέροχο πατριωτισμό, γενναιότητα και θάρρος. Φαίνεται ότι μυήθηκε εγκαίρως στη Φιλική Εταιρία και εργάσθηκε δραστήρια για την απελευθέρωση. Όταν ο Γρηγόριος ο Ε΄ αφόρισε την Επανάσταση και ο μητροπολίτης της Λάρισας Μελέτιος τον διέταξε να μην πάρει μέρος σ' αυτήν αλλά να εργασθεί εναντίον της υπακούοντας στους Τούρκους και φροντίζοντας για τη σύναξη των δικαιωμάτων τους, αυτός αδιαφόρησε για τις προτροπές του κι ακολούθησε την Επανάσταση, υπακούοντας μόνο στη συνείδηση του και στο καθήκον του απέναντι στην πατρίδα και το λαό. Ως πολιτικός ηγέτης και στρατιωτικός πολέμησε σε πολλές μάχες (Καρπενήσι, Μεγ. Χωριό, Καλιακούδα, Καγκέλια κλπ.) και στο πλευρό του Καραϊσκάκη. Διέθεσε όλη του την περιουσία για τους σκοπούς του αγώνα. Στην Α΄ Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου (1821) αντιπροσώπευσε την περιοχή Καρπενησίου, εκλεγμένος από τους προκρίτους κι από το στρατηγό Γιαννάκη Γιολδάση. Πέθανε το 1842, επίσκοπος πια της "Επισκοπής Καλλιδρόμης", όπως μετονομάσθηκε από το 1833 η "Λιτζάς και Αγράφων", με έδρα πάντα το Καρπενήσι. Μετά το θάνατο του η Επισκοπή προσαρτήθηκε στη Μητρόπολη Ακαρνανίας ως το 1852. Αργότερα ενώθηκε με τη Ναυπακτία (Μητρόπολη Ναυπακτίας και Ευρυτανίας) με χειμερινή έδρα τη Ναύπακτο και θερινή το Καρπενήσι. Το 1978 ιδρύθηκε η Μητρόπολη Καρπενησίου. (Ο σημερινός πρώτος Μητροπολίτης Καρπενησίου κ. Νικόλαος, γεννήθηκε το 1929 στη Θήρα. Σπούδασε θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Χειροτονήθηκε το 1958 Διάκονος και το 1959 Πρεσβύτερος. Εξελέγη και χειροτονήθηκε Επίσκοπος το 1979).

Τα μοναστήρια της Ευρυτανίας και οι πολλές εκκλησίες της, που διατηρούνται σχετικά ανέπαφες στο πέρασμα των χρόνων αποτελούν σήμερα σπουδαία μνημεία του τόπου μας, με εικόνες και τοιχογραφίες της Βυζαντινής εποχής.
Στα μουσεία της Μονής Τατάρνας και του Προυσού διασώζονται σπουδαία κειμήλια του ιστορικού και θρησκευτικού μας βίου. (Αξιόλογες ήταν οι τοιχογραφίες του μοναστηριού του Προυσού, που αποκολλήθηκαν  από τις εσωτερικές πλευρές του το 1963 (έργα του 1518), αλλά κι 'κείνες που αποκαλύφτηκαν κάτω από αυτές, (του 12ου - 13ου αιώνα) και φυλάσσονται σήμερα στο Μουσείο της Μονής. 

Στη χριστιανική εκκλησιαστική ιστορία αναφέρονται 12 νεομάρτυρες από την περιοχή Ευρυτανίας, οι οποίοι μαρτύρησαν για την πίστη τους την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Στο Καρπενήσι, έχει αναγερθεί μεγάλη εκκλησία στη μνήμη των Ευρυτάνων Αγίων, που εορτάζει με αγρυπνία και ειδική Ακολουθία την τελευταία Κυριακή του Αυγούστου. Να σημειώσουμε ότι στη πρωτεύουσα του νομού, υπάρχει ο ιερός ναός της Αγίας Τριάδας, μοναδικό κτίσμα στην πόλη με καταγεγραμμένη ιστορία πάνω από τέσσερες αιώνες. Η εκκλησία έχει υποστεί τουλάχιστον 4 καταστροφές, αλλά ανακαινίστηκε με την επιμονή και τη συνδρομή των κατοίκων. [Χαρακτηρίστηκε ως "διατηρητέον ιστορικόν μνημείον", (ΦΕΚ 297, τ. Β΄, 21-4-1994)].
Τα θρησκευτικά πανηγύρια αποτελούσαν τις μεγαλύτερες λατρευτικές γιορτές στην περιοχή της Ευρυτανίας. Μεγάλα πανηγύρια γίνονται μέχρι σήμερα στον Προυσό (23 Αυγούστου), στην Τατάρνα (8 Σεπτεμβρίου), στη Σωτήρα της Ανατολικής Φραγκίστας (16-20 Αυγούστου0 και στις περισσότερα χωριά του νομού μας. Πολιούχος άγιος του Καρπενησίου είναι ο Άγιος Νικόλαος ο Καρπενησιώτης (γιορτάζει στις 23 Αυγούστου), στο ομώνυμο εκκλησάκι της πόλης...