Οικισμοί του Δήμου Ποταμιάς

Το Μεγάλο Χωριό.
Μοναδικής ομορφιάς περιοχή, στους πρόποδες του ελατοσκέπαστου βουνού Καλιακούδα. Κτισμένο σε υψόμετρο 720μ.  απέχει 17 χλμ. από το Καρπενήσι. Είναι έδρα του δήμου Ποταμιάς, στον οποίο υπάγεται και ο συνοικισμός Γαύρος, απ' όπου περνάει ο δρόμος για τον Προυσό. Το χωριό έχει ωραία σπίτια, όλα παλιά αρχοντικά και πολλά γραφικά δρομάκια, παρουσιάζοντας έντονη τουριστική κίνηση όλο το χρόνο. Εδώ θα βρείτε αρκετά παραδοσιακά ενοικιαζόμενα δωμάτια και ξενώνα για πραγματικά αξέχαστη διαμονή. Στο Μεγάλο Χωριό υπάρχουν παντοπωλεία, ταβέρνες και καταστήματα, στο δε συνοικισμό του Γαύρου δύο παντοπωλεία και αρκετές παραδοσιακές ταβέρνες. Αξίζει δε να επισκεφθείτε το Λαογραφικό Μουσείο του χωριού. Πριν μπούμε μέσα στο χωριό περνούμε μια αληθινά μαγευτική τοποθεσία, τον "Αη Θανάση" με ένα ομώνυμο εκκλησάκι προς τιμή του αγίου. Το Μεγάλο Χωριό είναι ολόκληρο βουτηγμένο στο πράσινο. Έχει άφθονα νερά που αυξάνουν το καλοκαίρι τη δροσιά του. Είναι το χωριό που με τα πολλά φυσικά αγαθά του σας ξεκουράζει στην πράσινη πλούσια αγκαλιά του. Τα γραφικά αρχοντικά διατηρούν το παραδοσιακό τους χρώμα. Αξίζει να παραβρεθείτε εδώ στις 23 Αυγούστου στη γιορτή της Παναγίας της Προυσιώτισσας όπου γίνεται πανηγύρι στον συνοικισμό  Γαύρος. Στα πόδια του βρίσκεται η καταπράσινη περιοχή που καταλήγει στο άγριο φαράγγι, το Κλειδί, που θα πλημμυρίσει με δέος τις αισθήσεις σας. Επίσης, εδώ υπάρχει η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, που χτίστηκε πριν 150 χρόνια, καθώς και μια ακόμη βυζαντινού ρυθμού νεόκτιστη, του Μεγαλοχωρίτη "Αγίου Γερασίμου του Νέου", που μαρτύρησε στην Πόλη την 3 - 7 - 1812. Η εκκλησία προς τιμήν του χτίστηκε με πρωτοβουλία και έρανο του γνωστού στην Αθήνα δραστήριου παλιού και προοδευτικού "Συνδέσμου Μεγαλοχωριτών η Αγία Παρασκευή". Έχει δε και τέσσερις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου της. Πριν φύγετε μην ξεχάσετε να αγοράσετε παραδοσιακά γλυκά κουταλιού...
Κάτω από την Καλιακούδα, στα ριζά από τα παρβούνια: Κέρατα, Κούνουπας και Προφήτης Ηλίας και στην αριστερή όχθη του Καρπενησιώτη, πνιγμένο κυριολεκτικά μέσα στο πυκνό δάσος βρίσκεται χτισμένο το Μεγάλο (ή Τρανό) Χωριό. Επίκαιρη και στρατηγική η θέση του. Οι κατάσκιοι ελατιάδες κι οι αναδιπλώσεις των βουνών ήταν ένας καταλληλότατος τόπος για καταφύγιο των κατοίκων του στα χρόνια των περιπετειών της σκλαβιάς. Η θέση του Τρανού Χωριού ήταν τότε φωλιά, καραούλι και προχωρημένο φυλάκιο των δυνάμεων της απελευθέρωσης δίπλα στο δρόμο που οδηγούσε από το Καρπενήσι προς το Μεσολόγγι και τη Δυτ. Στερεά Ελλάδα. Εδώ αντιμετώπισαν παλικαρίσια με απίστευτη εθελοθυσία δύο Καστανιώτες πολεμιστές, ο Ι. Βελωτάς κι ο Κ. Καλαντζής τους πολυάριθμους Τουρκαρβανίτες του Κιουταχή το 1822 και κάηκαν ζωντανοί. Το χωριό τούτο ήταν τόπος συνάντησης και έδρα περιοδικής διοίκησης των απελευθερωτικών δυνάμεων. Μετά τη μάχη του Κεφαλοβρύσου από εδώ κινήθηκαν προς την Καλιακούδα οι δυνάμεις των οπλαρχηγών κι έδωσαν ψηλά στο δάσος τη μεγάλη μάχη με τις δυνάμεις του Μουσταή που κατέληξε σε πανωλεθρία των Ελλήνων (28 Αυγούστου 1823). Τα χρόνια της Τουρκοκρατία αποτελούσε εμπορικό και διαμετακομιστικό κέντρο προς τα πίσω χωριά της Καλιακούδας, της Οξιάς και της ορεινής Ναυπακτίας, το χωριό αυτό αναπτύχθηκε δυναμικά. Διατηρούσε σχολείο "Απλών Γραμμάτων". Το 1820 χτίστηκε ο ναός της Αγίας Παρασκευής. Πολλοί από τους κατοίκους του είχαν ανοίξει πολύ νωρίς τις πόρτες της μετανάστευσης στην Πόλη όπου ευδοκίμησαν ("καζάντισαν") και βοήθησαν το χωριό. Στην Πόλη έδρασε ο Γιαννούλης Καρυοφύλλης, γόνος του Μεγάλου Χωριού, που αναδείχθηκε σε μεγάλο λογοθέτη του Πατριαρχείου (1641 - 1691) και δίδαξε στην Πατριαρχική Ακαδημία. Στην Πόλη μαρτύρησε κι ο νεομάρτυρας Άγιος Γεράσιμος, ενώ μια άλλη σειρά μαρτύρων του εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα (1941 - 44), είναι συνδεδεμένη με το Μεγάλο Χωριό.
 

Η Ανιάδα.
Χωριό χτισμένο σε υψόμετρο 1100 μ., αναγνωρίστηκε αρχικά ως κοινότητα με το Β.Δ. 31-8-1912, ΦΕΚ. Α΄ 216. Πιθανολογείται ότι τον πρώτο οικισμό αποτελούσαν εννιά σπίτια, απ' όπου προέρχεται και η ονομασία του (Αννιάς < Ενιάς < Ανιάς), αν και άλλοι πιθανολογούν ότι ονομάστηκε έτσι από τους αρχαίους Αινιάνες. Πάντως οι πρώτοι οικιστές του, που εγκαταστάθηκαν εδώ για να αποφύγουν την τουρκική βαρβαρότητα, έκτισαν τον οικισμό κοντά στον "Αηλιά", το οποίο λόγω κατολισθήσεων μεταφέρθηκε αργότερα στη σημερινή θέση. Διαθέτει καλά οργανωμένο ξενώνα και μπορεί να αποτελέσει σημείο εκκίνησης για όμορφες διαδρομές στην Καλιακούδα και το φαράγγι του "Πανταβρέχει".
 

Το Δερμάτι.
Σκαρφαλωμένο το παλιό Δερμάτι σε υψόμετρο 900 μ., σχεδόν κάθετα στους απότομους βράχους της ΝΔ πλαγιάς της Χελιδόνας, αναγνωρίστηκε αρχικά ως κοινότητα με το Β.Δ. 22-5-1919,ΦΕΚ. Α΄ 112/19. Ιδρύθηκε σύμφωνα με την παράδοση κατά τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας, όταν κάποιος βοσκός ονόματι Κομπότης, έφτιαξε εδώ την πρώτη του κατοικία. Έχει την εκκλησία (βασιλική) της Αγίας Παρασκευής (1890), που διατηρεί ξυλόγλυπτο τέμπλο, έργο του Καρπενησιώτη ξυλογλύπτη Υφαντή και εικόνες  προερχόμενες  από την Κωνσταντινούπολη. Στην περιοχή υπάρχει το φαράγγι του Βόθωνα. Σήμερα το χωριό έχει μεταφερθεί σε νέο οικισμό κοντά στη διασταύρωση του Μικρού με το Μεγάλο Χωριό.  
 

Η Καρίτσα.
Χτισμένη σε υψόμετρο 890 μ., αναγνωρίστηκε αρχικά ως κοινότητα με το Β.Δ. 31-8-1912, ΦΕΚ. Α΄ 216. Διηγήσεις αναφέρουν ότι βρίσκεται στη ζωή και κατά την τουρκοκρατία, ενώ σε παλιότερα γράμματα ή συμφωνητικά υπήρχε και η γραφή Καρύτζα, που μάλλον σημαίνει μικρή καρυδιά και ονομάστηκε έτσι από τα νόστιμα καρύδια που παράγονταν στην περιοχή.

Το Κλαυσί.
Στο χώρο του Κλαυσιού και όλων των γύρω χωριών αλλά και γενικότερα, υπήρχε η παράδοση από αρχαιοτάτων χρόνων ότι εκεί βρισκόταν το Αρχαίο Κάλλιον. Μια παράδοση που δεν έσβησε ο χρόνος, παρόλο που από το 1915, ο  Νικόλαος Πολίτης, πρόεδρος τότε της Επιτροπείας Μετονομασίας Οικισμών και Κοινοτήτων, ονόμασε ως Κάλλιον, το Βελούχοβο της Δωρίδας. Στο Κάλλιον, σύμφωνα με εικασίες κατά την αρχαιότητα ήταν η Πρωτεύουσα της Ευρυτανίας και γενικότερα της Αιτωλικής Συμπολιτείας. Κλαυσί, ονομάστηκε το σημερινό χωριό, όπως λέγεται  από το αδιάκοπο κλάμα των κατοίκων λόγω των συνεχών καταστροφών που υπέστη παλιά.  Αρχικά ονομάστηκε Κλαυσείον ή Κλαψί και όχι με -ι- Κλαυσίον, που χάνεται η ετυμολογία της λέξης. [Η ονομασία του χωριού, κατά μια εκδοχή προήλθε από τα δάκρυα που χύθηκαν από τους κατοίκους του, ύστερα από τρομερή καταστροφή του, πιθανώς από τους Γαλάτες του Βέρνου το 279 π.Χ.]. Πρόκειται για ένα χωριό πλούσιο σε υψόμετρο 790μ. που απέχει 9 χλμ. από το Καρπενήσι, με ωραία σπίτια, περιποιημένους κήπους και κτήματα, με άφθονα λουλούδια και κληματαριές και αρκετή εύφορη περιοχή στην κοιλάδα της Ποταμιάς. (Ως κοινότητα συστήθηκε αρχικά με το Β.Δ. 31-8-1912, ΦΕΚ. Α΄ 216). Υπάρχει η μάλλον ανίσχυρη εκδοχή, ότι υπήρξε κάποτε, σε άγνωστο χρόνο, πρωτεύουσα της Ευρυτανίας, στην παλαιοχριστιανική δε εποχή ίσως και έδρα επισκόπου. Δεν είναι όμως γνωστό αν εδώ ήταν η αρχαία Οιχαλία για την οποία πολλά ευρυτανικά χωριά ερίζουν. Κοντά στο χωριό βρίσκεται η τοποθεσία Αη Νικόλας, όπου υπάρχουν πλείστα ενδεικτικά παλαιού οικισμού, καθώς θεμέλια σπιτιών, κεραμίδια, οικιακά αντικείμενα, υδραγωγοί κλπ. Ανασκαφή που έγινε στα 1957 - 1958 απεκάλυψε ψηφιδωτό δάπεδο ναού, λίγα μέτρα πάνω από την αριστερή όχθη του Καρπενησιώτη και στη Β.Δ. παρυφή του σημερινού χωριού, μήκους 28μ. και πλάτους 18μ. Το δάπεδο αυτό παρουσιάζει πολύ αξιόλογα θεματικά και επιγραφικά στοιχεία, ανήκει δε σε παλαιοχριστιανική βασιλική εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Λεωνίδη, που χτίστηκε στο τέλος του 5ου αιώνα. Στο χώρο της παλαιοχριστιανικής βασιλικής οδηγεί αυτοκινητόδρομος. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από το σπουδαιότατο ψηφιδωτό δάπεδο που αναφέραμε, διασώθηκαν επίσης ένα σύνθρονο και η αγία Τράπεζα. Ο χώρος του σήμερα έχει περιτοιχισθεί και σκεπασθεί. Τέλος, λέγεται ότι στην περιοχή βρέθηκε κι ένα αγαλματάκι  χρυσής γουρούνας με τα χρυσά γουρουνάκια της.

Το Μικρό Χωριό.
Τρία βουνά χρειάστηκε να συναντηθούν για να δημιουργήσει η φύση ένα θαύμα. Το Βελούχι, η Καλιακούδα και η Χελιδόνα σμίγουν σ' ένα σύμπλεγμα απαράμιλλης ορεινής ομορφιάς. Εδώ ψηλά στην Ευρυτανία, συναγωνίζονται, αιώνες τώρα χωρίς νικητή, το πράσινο της άνοιξης με το σκουροκόκκινο του φθινοπώρου και το λευκό του χειμώνα. Ένα χωριό παρακολουθεί τη μάχη των χρωμάτων. Το Μικρό Χωριό.
Νέο Μικρό Χωριό: Βρίσκεται σε υψόμετρο 900 μ. και απέχει 13 χλμ. από το Καρπενήσι. Είναι χωμένο μέσα στο πράσινο και μας περιμένει φιλόξενα. Από εκεί πάμε για το Παλιό Μικρό Χωριό. Το νέο χωριό χτίστηκε βάσει τουριστικού σχεδίου ορεινού χωριού δύο χιλιόμετρα πριν φτάσουμε στο παλιό χωριό, ανάμεσα από πυκνό δάσος ελατιών και σε λίγα μέτρα δεξιά του δρόμου προς Γαύρο. Αλλά η ζωή το καλοκαίρι συνεχίζεται και στα δύο χωριά, μολονότι και στο νέο χωριό υπάρχει νέος ναός, σχολείο, ταβερνάκια κλπ. και γενικά αξιόλογη τουριστική υποδομή. Είναι αληθινά ένα αναπάντεχο στολίδι της Ευρυτανίας, με τη σύγχρονη αρχιτεκτονική και την υποδειγματική δομή και ρυμοτομία  του.
Παλιό Μικρό Χωριό: Ένα πανέμορφο κατάφυτο χωριό σε απόσταση 17 χλμ. από το Καρπενήσι και μόλις 5 λεπτά από το Νέο Μικρό Χωριό. Το μισό χωριό εξαφανίσθηκε από την κατολίσθηση της 13 Ιανουαρίου 1963. Από εκείνη την κατολίσθηση και την αλλοίωση του εδάφους σχηματίστηκε στην είσοδο του χωριού μια μικρή λίμνη, η οποία κατά τους ανοιξιάτικους μήνες είναι πανέμορφη. Διαθέτει τουριστικό ξενώνα και εστιατόριο, καθώς και πολλά πανέμορφα σπίτια με ενοικιαζόμενα δωμάτια. Γραφικές είναι οι πέντε πέτρινες βρύσες του στην πλατεία του χωριού. Στο παλιό σχολείο του χωριού στεγάζεται Μουσείο με φωτογραφικό κ.ά. υλικό από την ιστορική πορεία του χωριού. Στις 24-12-1942 οι Ιταλοί στην τοποθεσία Άνω Λόγκοβες εκτέλεσαν 13 Έλληνες πατριώτες. Στις 11-6-1944 οι Γερμανοί έκαψαν πολλά σπίτια του χωριού.  
Η ίδρυση του Παλιού Μικρού Χωριού: Τα ίχνη του Μικρού Χωριού χάνονται μέσα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Δεν είναι ακόμα γνωστή η ακριβής ημερομηνία της ίδρυσης του. Μπορεί κι αυτό, όπως κι άλλα χωριά την εποχή εκείνη, να χτίστηκε ως αποτέλεσμα της διάθεσης των πρώτων κατοίκων του να είναι μακριά από τον Τούρκο δυνάστη, για να ζουν και ν’ ανασαίνουν ελεύθερα. Η παλαιότερη γραπτή πηγή, που μαρτυρεί την ύπαρξη του Μικρού Χωριού, χρονολογείται στα 1453/4 μ.Χ. και προέρχεται από τουρκικό φορολογικό κατάλογο. Το Μικρό Χωριό ονομάζονταν τότε Τζίρισ(ι), ονομασία που διατηρεί σήμερα το βουνό Τζίρισι(ι). Η δεύτερη στα 1748 μ.Χ.  και προέρχεται από μια επιστολή Ευρυτάνων της Πόλης. Η δεύτερη πηγή υπάρχει σε δύο εικόνες του τέμπλου στο παρεκκλήσι των Αγίων Πάντων στο Μοναστήρι του Προυσού. Εκεί υπάρχουν δύο αφιερώσεις με ημερομηνία 1755 και οι οποίες αναφέρουν: "παρά αναγνώστου εκ χωρίου μικρού" και "Διά χειρός ατελούς αναγνώστου εκ χωρίου Μικρού". Σημαντικότερη, όμως, πηγή είναι η φυλλάδα θαυμάτων της Προυσιώτισσας, που έγραψε κάποιος καλόγερος και συμπλήρωσε στα 1814 ο Κύριλλος Καστανοφύλλης, ιερομόναχος και αργότερα Ηγούμενος του Μοναστηριού. Ανάμεσα στα θαύματα που περιγράφει, είναι κι ένα, που έγινε στο Μικρό Χωριό στα 1786 και αναφέρεται σε μια γυναίκα που είχε προβλήματα όρασης. Μια ακόμα χειρόγραφη πηγή, που έρχεται κι αυτή από το ίδιο Μοναστήρι και συγκεκριμένα από το κτηματολόγιο της Μονής, μαρτυρεί την ύπαρξη του Μικρού Χωριού. Στα 1815, ο Κύριλλος Καστανοφύλλης, συμπλήρωσε  το κτηματολόγιο της Μονής και στις σελίδες 94, 95, 96, 97 αναγράφει τα Μοναστηριακά κτήματα, που με αφιερώσεις ή "ομολογίες" απέκτησε η Μονή στο Μικρό Χωριό και, που τελικά, εκποιήθηκαν το 1870. Μια άλλη, νεώτερη ιστορική μαρτυρία είναι αυτή του Γάλλου ιστορικού Pougueville, που προεπαναστατικά περιόδευε την Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Αναφερόμενος στη διοικητική διαίρεση των χωριών της Ευρυτανίας, περιλαμβάνει ανάμεσα στα "πολιτοχώρια" και το Μικρό Χωριό με 30 οικογένειες: "MICROCORIO ………..  NOMBRE DES FAMILLIES 30". Τέλος, μια τελευταία μαρτυρία βρέθηκε στο Μικρό Χωριό. Είναι δύο ΜΗΝΑΙΑ στο ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, που περιέχουν σημειώσεις με ημερομηνίες 1832 και 1834 αντίστοιχα. Απ’ τις παραπάνω μαρτυρίες προκύπτει, ότι το Μικρό Χωριό θα πρέπει να υπήρχε πολύ πριν απ’ το 1786, 1755 και 1748. Την γνώμη αυτή ενισχύει η άποψη, που υποστηρίζει ότι τα χωριά της Ποταμιάς κι ανάμεσά τους το Μικρό Χωριό υπήρχαν πριν από το 1600, τότε δηλαδή που οι Τούρκοι πάτησαν το πόδι τους στο Καρπενήσι. Μάλιστα, τα χωριά αυτά μετά το 1453, έστελναν ξενιτεμένους στην Πόλη ("πολιτοχώρια").  

Το Μουζίλο.
Είναι χτισμένο στα 860 μ. και απέχει 11 χλμ. από το Καρπενήσι. Έχει έκταση 8.200 στρέμματα. Κατά τη σύσταση των πρώτων δήμων του νέου ελληνικού Κράτους, το Μουζίλο, με 129 κατοίκους, υπήχθη, το 1836, στον Δήμο Οιχαλίας (Καρπενησίων). Το 1912 αναγνωρίσθηκε σε Κοινότητα. Στην πλατεία του χωριού, θαυμάζει κανείς την παμπάλαια εκκλησία του, του 1650, με ξυλόγλυπτο τέμπλο (1864) και εικόνες του 1710. Κοντά στο χωριό υπάρχει και το εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, που χτίστηκε το 1700. Πληθυσμιακή εξέλιξη: Απογραφή 1920 κάτοικοι 263, 1928 (303), 1940 (346), 1951 (278), 1961 (230), 1971 (111), 1981 (142), 1991 (154).

Το Νόστιμο.
Ένα όμορφο χωριό βουτηγμένο στο πράσινο, με άφθονα κρύα "νόστιμα" νερά, ήταν τότε το αγαπημένο χωριό του Αλή πασά. Έχει έκταση 7.000 στρέμματα, είναι κτισμένο στα 800 μ. στους πρόποδες του Καθάρα και απέχει 12 χλμ. από το Καρπενήσι. To 1836 ο οικισμός, υπήχθη στον Δήμο Οιχαλίας (Καρπενησίων - 1840), το 1912 στην Κοινότητα Βουτύρου και το 1927 ορίσθηκε έδρα της Κοινότητας Νόστιμου. Σήμερα, υπάγεται στον Δήμο Καρπενησίου. Προσφέρεται για εύκολες διαδρομές προς την κορυφή της Κουρούνας με πανοραμική θέα χωριά της Ποταμιάς. Ο παλιός νερόμυλος και το πέτρινο γεφυράκι με την καμάρα είναι από τα αξιοθέατα στο χωριό. Πληθυσμιακή εξέλιξη: Απογραφή 1920 κάτοικοι 166, 1928 (233), 1940 (233), 1951 (132), 1961 (115), 1971 (88), 1981 (165), 1991 (148).

Το Συγκρέλλο. 
Χωριό κτισμένο στα 1230 μ. και απέχει 24 χλμ. από το Καρπενήσι, μέσω Μουζίλου. Μπορούμε να περάσουμε από εδώ κάνοντας τη διαδρομή Καρπενήσι - Ανιάδα - Ράχη Τυμφρηστού - Καρπενήσι, μέσα σ' ένα καταπράσινο φυσικό περιβάλλον.

Η Χελιδόνα.
Παλιότερα ονομάζονταν Λάστοβο και το χωριό είναι χτισμένο στα 630 μ. Θεωρείται ότι από τα μεταλλεύματα χαλκού που υπάρχουν εδώ, προμηθεύονταν τα αρχαία χρόνια οι οπλοποιοί των Κορυσχάδων για την κατασκευή όπλων.